Een voedselbos in je tuin? Wat er wel en niet kan.

Wat een voedselbos is

In november 2017 tekenden zo'n twintig partijen in Lelystad de Green Deal Voedselbossen, waaronder drie ministeries en de Provincie Limburg. Daarin staat wat een voedselbos is: een door mensen ontworpen, productief ecosysteem naar het voorbeeld van een natuurlijk bos, met veel meerjarige en houtige soorten waarvan je delen kunt eten. Het heeft een kruinlaag van hoge bomen, minstens drie andere lagen daaronder, een rijk bodemleven, en het is minimaal een halve hectare groot.

Die laatste eis is de reden dat een achtertuin officieel geen voedselbos is. Wouter van Eck, die het oudste voedselbos van Nederland begon, zegt zelf dat de term aan inflatie onderhevig is: een bosje zonder één echte boom erin is geen voedselbos. Ik noem het in een tuin daarom liever anders: een tuin in lagen, of een eetbare rand.

Wat je ervan kunt leren

Van Eck begon in 2009 bij Groesbeek, op een uitgeputte maïsakker van zo'n 2,4 hectare. Voedselbos Ketelbroek telt inmiddels honderden eetbare soorten. Een paar dingen uit zijn ervaring zijn ook in een tuin bruikbaar.

Plant in lagen. Een bos heeft hoge bomen, lagere bomen, struiken, kruiden, bodembedekkers, klimplanten en een laag onder de grond. In een tuin kun je dat op kleine schaal nadoen: één boom, struiken eronder, vaste planten en een bodembedekker. Voorbeelden uit de bronnen: walnoot als hoge boom, duindoorn als struik, aardbei als bodembedekker, druif of kiwi als klimmer. Een walnoot wordt wel groot; in een kleine tuin is een lagere fruitboom de kruin.

Zet elke plant waar hij van nature thuishoort. Aardbei groeit van nature op schaduwrijke bosbodems, en werkt daarom in een voedselbos als bodembedekker. Een zonnige plek is voor zonminnaars als duindoorn en abrikoos, een schaduwrijke voor daslook en hosta.

Ken je grond en je water. Van Eck kijkt eerst naar de hoogste grondwaterstand. Bomen met een penwortel, zoals tamme kastanje, walnoot en kaki, willen hun wortels niet in het water. Ook de bodemsoort en de wind bepalen wat lukt.

Denk aan insecten. "Een insectenhotel is prima, maar veel belangrijker is een insectenrestaurant," zegt Van Eck. Vroeg in het jaar is er weinig te eten; gele kornoelje, honingbes en amandel bloeien vroeg.

Wat het oplevert

De metingen zijn hoopgevend. In voedselbos Haarzuilens telden onderzoekers van Naturalis en de Universiteit Leiden 18.572 insecten, tegen 3.379 in het kruidenrijke grasland ernaast: 5,5 keer zoveel. In zes jaar verdubbelde er het aantal soorten broedvogels. In Ketelbroek steeg het gehalte organische stof in de bodem volgens Van Eck in tien jaar van 2 naar 7 à 9 procent, omdat het blad van alle lagen erboven de bodem voedt.

Tegelijk zegt Wageningen University & Research dat er nog weinig wetenschappelijk onderzoek naar voedselbossen is gedaan, en dat het zo'n tien jaar duurt voordat een voedselbos optimaal produceert. Wie begint, begint voor de lange termijn.

Geduld, en een beetje rommel

Een tuin in lagen ziet er anders uit dan een gazon met een strak perk. Zeker in de winter oogt het rommelig. Dat hoort erbij: blad dat blijft liggen, wordt voeding. Van Eck zegt het kort: de schoffel en de bladblazer horen er niet thuis. Helemaal niets doen is het ook niet; woekerende bramen moeten er af en toe uit.

Planten doe je het best aan het begin van de winter, als je niet hoeft te sproeien. Komt er daarna een droge zomer, geef dan om de paar weken flink water in plaats van steeds een beetje.

Hoe ik daarbij help

Beplanting in lagen, van bodembedekker tot boom, is een van de dingen die ik doe. Ik kijk naar wat er al staat, naar de grond en het licht, en kies planten die bij de plek passen en voedsel en beschutting geven aan bijen, vogels en ander leven. Wie zelf soorten wil uitzoeken, vindt bij Stichting Voedselbosbouw Nederland een databank die je op bodem en licht kunt doorzoeken.

Stuur me een paar foto's van je tuin, dan kijk ik wat er kan.